بسم الله الرحمن الرحیم
افغانستاننینگ بوگونگی حالتیگه عمومی بیر نظر
بو کونگی افغانستاننینگ حالتی – ایچکی، منطقهوی و جهانی جهتدن، نهایتده مرکب و موهومدیر. بو انقراض اجتماعی حیاتیمیزنی و ملی حیاتیمیزنی تۉلیق اېگللهگن، تشویشلی و خواطرلی بیر حالتگه اَیلنگن.
اقتصادی جهتدن:
افغانستان اقتصادی حلی هم تشقی یاردمگه باغلیق بۉلیب، صنعی روشده سقلنماقده. افغانستاننینگ اۉزیگه خاص، ایشلب چیقیلگن اقتصادی سیاستی یۉق. افغانستان دنیادهگی اېنگ کمبغل مملکتلر قطاریگه کیرهدی و ایشسیزلیک بېداد قیلهدی. افغانستان جهان بازار طلبلریگه جواب بېرمهیدی. بو وضعیت، امنیتی تماندن هم جامعهگه ضررلی بۉلگنکه، افراطگرالیک جریانلرگه میل تاپیش و اجتماعی جرملر هم کۉپهییشی اونینگ سَرهسیدن دیر. حالانکه، افغانستان یوقاری اقتصادی پوتانسیلدن بای بۉلگن:
1. بیزنینگ وطنده دنیادهگی اېنگ یاش ییگیت جمعیتی موجود، بو ییگیت کوچلر، ایش پوتنسیلی و اقتصادی منفعتلرگه باشقریلسه بۉلهدی؛
2. افغانستان بای طبیعی قیناقلرگه اېگه بۉلیشیگه قرهمهی، اوشبو طبیعی قیناقلردن خلقارا مېزانلرگه اساسلنگن حالده فایدهلنیلمهگن؛
3. افغانستان منطقهده نایاب جغرافیایی جایلشووگه اېگه بۉلگن، او آرقهلی منطقهوی و جهانی بازارلر بیر-بیری بیلن باغلنیشی ممکن، لېکن دواملی بحرانلر طفیلی اوشبو موقعیتدن قۉللنیلمهگن؛
4. موجود سوو قیناقلریگه قرهمهی، برقرار سیاست و مستحکم حکومتنینگ یۉقلیگی سببلی، بو قیناقلردن ملی و منطقهوی ترقیات اوچون فایدهلنه آلینمهگن.
اجتماعی و ساغلیقنی سقلش جهتدن
– جمعیتنینگ یریمی بۉلگن عیاللر تعلیم و ایش امکانیتلریدن محروم بۉلیشگنلر؛
– جهانده بیزنینگ اېنگ یوقاری نرخلی عایلهلر و یتیم بالهلریمیز بار؛
– جهانده بیزنینگ اېنگ یوقاری نرخلی ماین قربانلری، ناگرانلریمیز بار؛
– افغانستان هلاکتگه اوچرهتووچی وضعیتگه دوچدیر، یعنی اۉتکیر مغزلر قاچهیبدی؛
– افغانستان دنیادهگی اېنگ یمان و قویی ساغلیقنیسقلش تیزیملریدن بیریگه اېگه.
سیاسی و ملی جهتدن:
سۉنگی بېش اۉن ییللیکده اوروشلر و تۉنتریشلر افغان خلقی ایچیده بیرلشیش آرزوسینی تۉختتدی. ایشانچ دېوارلری اجتماعی حیاتنینگ برچه درجهلریده – عایلهدن تارتیب قبیلهگچه، و نهایت، ملی درجهدهگی سیاستگچه – ویران بۉلگن. ملی منفعتلرنی انیق بېلگیلاوچی عمومی ملی بیتیم یۉقلیگی سببلی، افغان خلقی بیر بوتون ملت صفتیده تیک توریش امکانیدن محروم.
منطقهوی و جهانی سیاست نقطۀ نظردن:
بو بارهده قوییدهگی جهتلر مهم:
1. دنیا سیاستیده کېنگ ترقلگن فکری مکتب موجود بۉلیب، او ملی منفعتلرنی اساسی مېزان صفتیده کۉرهدی. هر بیر دولت تشقی سیاستینی عیناً ملی منفعتلر اساسیده بېلگیلهیدی.
2. افغانستان ضعیفلیگی، برقرار سیاسی یۉنهلیشنینگ یۉقلیگی و ملی منفعتلرنینگ انیق بېلگیلب آلینمهگنلیگی سببلی، دنیا سیاستیده مستقل اۉیینچی صفتیده قتنهشیش آلمهیپتی و نتیجهسیده:
3. منطقه و دنیا افغانستانگه دایم شبهه بیلن قرهیدی، اونی دایمی روشده نیابتی اوروشلر میدانی صفتیده کۉرهدی.
حاضرگی حالت اوچون کیم عیبدار؟
بو سوالگه احتیاطکارلیک بیلن جواب بېریش کېرهک، چونکه تجربه کۉرستهدیکه، بو سوال نهایتده مهم. افغانستانده تورلی سیاسی گروهلر و مختلف قوملر نخبهلری بیر-بیرینی عیبلش بیلن، کۉپینچه بو مهم مسأله بۉلینش و نزاعلرنی کوچهیتیریشگه آلیب کېلگن.
بو اېسه هر کونی وضعیتنینگ مرکبلشیشیگه سبب بۉلیب، بیزدن عمومی آرزولر سری حرکت قیلیش امکانینی تارتیب آلماقده. بو سوالگه جواب بېریشدن آلدین، «جریان اعتماد و ثبات افغانستان»نینگ اساسی تمایلینی اېسلتیب اۉتیش لازم: بیزنینگ نظریمیزده، افغانستان تقدیری انسان بیلن باغلیق. افغانستان خلقی عذاب چېکهیاتگن انسانلرنینگ فراوانلیگی، تینچلیگی و آسایشتهلیگی – سیاسی نخبهلر و حرکتلر فعالیتینینگ مرکزی بۉلیشی کېرهک.
بیز افغانستان انسانینینگ عذابینی اېنگیللشتیریشنی سیاست آرمانلری و گروهیدن مهم دېب بیلهمیز. شو باعث، حتی مملکتنی بۉلیش آرقهلی ماجرالرنی توگهتیش غایهسی ایلگری سوریلسه هم، بو فکر افغانستان خلقی دردیگه یېچیم اېمس، چونکه بوندهی یېچیم منطقه و بوتون دنیاگه جیوپولتیک موازنتینی اۉزگرتیریب یوباریشی ممکن. شونینگ اوچون هم منطقه (اۉرته آسیادن توتیب، جنوبی آسیا، غربی آسیا و خاورمیانه، …)، هم دنیا بو غایهگه قرشیدیر.
بو یعنی شو معنادهکه، بیز، افغانستان خلقی، شراکتلی تقدیر بیلن شراکتلی کېلهجککه حرکت قیلسک. بو حرکت، عدالت، تېنگلیک، عمومی فراوانلیک و خوفسیزلیک اساسیده قوریلگن بۉلیشی کېرهک. شو مقدمه اساسیده، «جریان ثبات و اعتماد افغانستان» بو سوالگه «حاضرگی حالت اوچون کیم عیبدار؟» قوییدهگی جوابنی بېرهدی:
1. «جریان اعتماد و ثبات افغانستان» حاضرگی حالتگه، “علت-معلوللیک” نظری بار: بیزنینگه، سۉنگی 50 ییلدهگی برچه سیاسی تیزیملر و حکومتلر افغانستان بوگونگی حالتینینگ سببی و نتیجهسیدیر. برچه عیبنی معلوم بیر گروه یاکه حکومت ذمهسیگه یوکلش – مشکلنی حل قیلمهیدی، عکسینچه، ایشانچ و بیرلیکنی ینهده یېمیرهدی.
2. «جریان اعتماد و ثبات افغانستان» موجود وضعیتنی وجودگه کېلتیرگن جریان و دینامیکنی تحلیل قیلهدی. افغانستانده قرار قبول قیلیش صلاحیتی، تجربه و علمی یاندهشوو یېترلی درجهده بۉلمهگنی اوچون، تصمیم آلیش کوچلرینی قوّتلش اوچون اورغولهیدی.
3. «جریان اعتماد و ثبات افغانستان» حاضرگی وضعیتگه حقانی قرهشهدی. بو حقانی قرهشلر، ایچکی و تشقی برچه کوچلر و تأثیر عامللرینی حسابگه آلگن حالده، افغانستان مشکللریگه امکان قدر مکمل و عملی یېچیم تاپیشگه اینتیلهدی.