بسم الله الرحمن الرحیم
افغانستان نوزدهینجی عصردن بویان، جهانی قدرتلارنین تقابل میدانگه آیلنگن و «جیوپولتیک قربانلَغی» صفتهنین «بوییک اویینلار» دا تاقدیر بولگان وطندور.
شونینگهبلن، «ملی منافع»نین مشترک درکنین یوقدلُغی، سیاستگذارینین اساسی چارچوبی صفتهدا، وطنمیزنین دایمی و منسجم سیاستلرینی تعیین و تدوین قیلشگه مانیع بولگاندیر — خصوصاً تاشقی، اقتصادی، امنیتی و فرهنگی ساحهلارده.
واقعنوی نگاهنین یوقدلُغی و منطقهوی و جهانی قدرتلارنین منافعلاریداگی تزاد و تقابل، افغانستاننین سیاست تاریخدا همیشه «منافع تزاد» صحنهسیگه آیلانشینه سبب بولگان، شو ایلهنگهکه «منطقهوی و جهانی تعامل» اورنینی «تقابل» آلغاندیر.
از دید ما، دنیا و منطقهنین واقعی وضعیتلرینی واقعنوی نگاهبلن تحلیل قیلش و شو نگاه اساسیده ملی منافعنی تعریف قیلش،
سونی بر اساس شو تعریفلر تاشقی، اقتصادی، امنیتی و فرهنگی سیاستلرنی تدوین قیلش —
وطنمیزنین سیاسی ثبات و اقتصادی شکوفاییگه اریشمکنین یگانه یولیدور.
بو نگرش، افغانستاننین امکاناتی، نیازلری و منطقهداگی دولتلرنین دغدغهلرینی توغرا چوشونمک و تاشقی سیاستدا تقابلزداییگه اساس بولماق لازمدور.
بوگونگی جهانی اقتصاد دوریده، جیواکونومیکنین اهمیتی جیوپولتیکدن دا پررنگتر بولگاندیر.
کؤپلپ ترقییافته و ترقییاتدا بولگان دولتلر، شو اصول اساسیده،
اقتصادی دیپلوماسینی امنیتی دیپلوماسیدن ارتق سییدیپ بللر و باور قیللر که،
اقتصادی دیپلوماسی، اقتصادمحوری آرقالی منافعنین بوییک وابستگیسینه سبب بولوب،
بو وابستگی آرقالی منطقهوی تنشلرنی کمایتش و امنیتنی تامین قیلشگه یاردَم قیلآلادیر.
افغانستاننین هر ایکسی — جیوپولتیک و جیواکونومیک —
استثنایی موقعیتگه ایهدور:
بیر طرفدن امنیت، قدرتلر، منازعهلر و اتحادلار؛
ایکینچی طرفدن اقتصادی رشد، توسعه، تجارت، سرمایهگذاری و پیوند فاکتورلری وطنمیزنین مرکزی رولنی بیان ایتدور.
اگر افغانستاننین جیوپولتیک موقعیتی وطننی منازعهلر قربانغه آیلاندرگان بولسا،
بونین جیواکونومیک موقعیتی وطنمیز اوچون ثبات، اقتصادی و سیاسی توسعه،
منطقهوی همگرایی و تقابلزدایی فرصتلرینی یراتآلادیر.
افغانستاننین جغرافیای اقتصادی موقعیتی:
افغانستان، آسیای مرکزی و جنوبینین، شرقدن غربگه، آسیانین قلبیده جایلاشغاندیر.
بو موقعیت، وطنمیزنی منطقهداگی تولید، مصرف و توزیع بازارلر اراسیدا بیر پلگه آیلاندرادیر.
شونینبلن وطنمیز «اورآسیا»نین مرکزی موقعیتینی هم قاپلاگاندیر.
افغانستان «بِلْت و رُود» ابتکارینین ایکتا مهم دهلیز اراسیدا یَتک موقعیتگه ایهدور —
جنوبدا چین-پاکستان اقتصادی دهلیز، شمالدا چین-آسیای مرکزی-غرب آسیا اقتصادی دهلیز،
بو ایلهن افغانستاننین تاریخی رولنی راه ابریشمده ینهدان احیا قیلادیر.
(قابل یادآورلِغ دِر که بو ابتکار ملل متحدنین افغانستان ماموریتیگه هم داخل قیلنگاندیر).
بو موقعیت افغانستانگه منطقهوی تولید، تجارت و مصرف بازارلردا مخصوص جایگاه بَخش ایتدور.
مثال اوچون، انرژی ساحهسیدا:
الف: برق.
افغانستاندا داخلی مصرف اوچون کافی زیرساختلار یوقدور،
شو سببدن وطنمیز همسایه دولتلردن برق ایمپورت ایتمکگه مجبوردور.
لیک، منطقهدا بیر قانچا دولتلرنین برق وارداتگه قوی نیازلری بولغانلِغیدن،
افغانستان اوچون بیر ترانزیت دولت صفتهدا،
برق انرژیسینین انتقالیدا ستراتیژیک موقعیت قاپلایدور.
کاسا 1000 (قرغزستان، تاجیکستان، افغانستان، پاکستان)
و تاپ 500 (ترکمنستان–افغانستان–پاکستان)
بونین بیر بر نیشانهسیدیر.
شونینبلن افغانستان هم برقنین مصرف بازار، هم توزیع بازار صفتهدا رول اؤینایآلادیر.
ب: گاز.
آسیای مرکزیدن جنوب آسیا، چین و اروپاگه گاز انتقالینین پروژهلری
ییللردن بویان جیوپولتیک رقابتلار سحناسی بولیب کلدی.
تاپی (TAPI) — ترکمنستاندن افغانستان آرقالی پاکستان و هندوستانگه گاز انتقالی —
هرچهقدر جیوپولتیک رقابتلر سببدن عملگه آیلانماغان بولسادا،
بو پروژه ینههم منطقهوی اقتصادی دیپلوماسینین مثبت نمونهسی بولآلادیر.
چونکی، اگه بو پروژه عملی بولسا،
هندوستان و پاکستاننین ترکمن گازگه بیرلشکن نیازلری
اولارنین منطقهدا، خصوصاً افغانستاندا، تقابلنی کم ایتدور.
بونین نتیجهسیده اشتغالیارتیش، سرمایهجلب، فقرنی کم ایتمک،
وطنمیزنین اقتصادی شکوفاییسی و امنیت استحکامی تامین بولآلادیر.
شونینبلن، افغانستاننین اشتراکدا بولگان راهسازی و مواصلات پروژهلری،
منطقهوی تجارتنین توسعهسیگه هم قوی تأثیر بَخش ایتدور.
مثال اوچون:
-
پنجدولتی راه آهن پروژهسی (چین–قرغزستان–تاجیکستان–افغانستان–ایران)
-
پیشاور–کابل–دوشنبه دهلیز
-
پیشاور–کابل–مزارشریف–ترکمنستان دهلیز
و باشقهلر.
بولار، افغانستاندا زیرساختلارنی تقویت قیلوب،
منطقهوی تجارتنی، اقتصادی همگرایینی، سرمایهگذاری اقلیمنی بهینهایتوب،
منطقهداگی منفعتدار دولتلر اراسیدا تنشنی کم ایتدور،
نتیجهدا افغانستاننین اقتصادی شکوفاییسی و امنیت ثباتیگه خدمت قیلدور.
افغانستاننین طبیعی منابع و معدنلری
وطنمیزنین اقتصادی توسعهسی، سرمایهجلب، زیرساختلارنین یاراتیلشی
و منطقهوی همکاریلارنین تقویتلش اوچون بوییک اهرم بولآلادیر.
بو بابدا، بیز اونا بائورمز که افغانستاندا بولگان
یرآستی معدنلر بویینچه قیلینگن معلومات و تحقیقلار،
خصوصاً امریکا متحده ایالتلرینین جیولوجیک خدمات ادارهسینین
سراسر افغانستان بویینچه یراتگان معلوماتلری،
دقت بلن اوگانلِب، وطنمیزنین حقیقی داشتهلرینین توغرا تصویرنی بَرمَق لازمدور.
آب دیپلوماسیسی هم افغانستاننین منافعلرینی
قانونلار اساسیده مدیریت قیلوب،
منطقهوی همکارلیق و تفاهمگه تاینلگن بولسَ،
بونین نتیجهسیده افغانستاننین منطقهوی اقتصاددا
یَتَک جایگاه قاپلاشینه یاردَم قیلآلادیر.
افغانستاننین جیواکونومیک موقعیتنین توغرا استفادهسی —
یعنی وطنمیزنین امکاناتی، داخلی و منطقهوی نیازلر
و جهاننین اقتصادی علاقهلارنی نظرگه آلگان حالدا —
منطقهوی همکاریلارنی تقویت قیلادیر،
قدرتلارنین تقابلنی کم ایتدور،
اقتصادی و سیاسی ثباتنی تامین قیلادیر
و وطنمیزنین داواملی توسعهسیگه سبب بولادیر.
2001–2021 ییللری اراسیدا، افغانستان
جهان جامعهسینین یاردَمی بلن اقتصادی ساحهدا
اهم حقوقی و قانونی بنیادلر یاراتگاندیر.
لیک، دولتنین ناکاراییسی و سیستملیک فساد
بو بنیادلارنین عملگه آیلانیشینه مانیع بولگاندیر.
بیز «بازار اقتصاد»نی وطننین اقتصادی سیاستینین اصلی اصولی صفتهدا قبول قیلیب،
هم تاشقی تجارت و اقتصادی علاقهلاردا مانعلرنی یوقد ایتمکگه تاکید قیلمیز،
هم بازار اقتصادنی وطن منافع اساسیده یَنگی تعریف قیلمکگه ایجتیهاد قیلمیز.
بو یولدا، پول و بانک قانونلری، تاشقی سرمایهگذاری و تجارت قانونلرینی
بازنگری و تدقیق قیلمق،
فعال اقتصادی دیپلوماسینی تدوین و عملی قیلمق —
اساسی و بنیادین مسئلهلردندیر.
۱. اجماع ملی:
بیر صلاحیتلی نشستنی تدویر قیلمق لازمدور
کهدا هممه سیاسی جناحلار، ملی شخصیتلر
(علما، متنفذلر و مستقل سیاستمدارلر)،
اکادمیک دانشمندلر و مدنی جامعهنین اعضالری —
آیال و ارکلر — اشتراک ایتسین.
بو نشستنین مقصدی:
اقتصادمحور افغانستانگه اریشمک اوچون
تیوریک و عملی بنیادلارنی طرح و تنظیم قیلمقدور.
۲. اجماع منطقهوی:
افغانستان جغرافیای موقعیتدن قاراغنده،
آسیای مرکزی و جنوبینین هردوسیبلن یقیندن باغلدور،
غربدا ایرانبلن چوق مرزگه ایهدور،
شونینبلن شرق میانهگه یول آچادیر.
افغانستاننین همسایهلری، منطقهوی و جهانی قدرتلر
بو بوییک جغرافیای منطقهدا بولیاتقان
واقعه، رقابت، تنش و منازعهلارنین
دورنمایهسینه دقت بلن کؤزاتدور.
افغانستاننین فعال، اقتصادمحور، صلحدوست
و تنشزدای دیپلوماسیسینین اساسی هدفی بو بولمقدور:
-
همسایهلرنین افغانستاندن تهدید و خطر حسقلمسلیکنی کم ایتمک،
-
افغانستاننین اقتصادمحور سیاستینی،
منطقهوی رشد و شکوفایی، تجارت و همگرایی اساسیده
عملی قیلمق و تبیین قیلمق.
۳. اجماع بینالمللی:
بیثبات و مشروعیتسیز حاکمیتگه ایهد بیر افغانستاننین
جهاندا یاراتیاتقان تهدیدلری قویدور.
افراطی و تروریستی جریانلار،
مواد مخدر تجارتنین غیرقانونی دورانلری،
مجبوری مهاجرتلار، انسان قاچاقی،
و منطقهوی و فرامنطقهوی قدرتلار اراسیدا
رویارویی خطرلری شونیندندیر.
بو سببدن، افغانستان حقدا بینالمللی کنفرانس تدویر قیلمق،
افغانستاننی صلحدوست و اقتصادمحور دولت صفتهدا یَنگی تعریف قیلمق،
و شورای امنیت همدا سازمان ملل و اونین تاشقی نهادلرینی
افغانستاننین بیطرفلیک سیاستینی قوللَبقووتلاشگه جلب قیلمق لازمدور.
بو یول، ملی و منطقهوی اجماعلار بلن موازی
عملگه آیلاندرُلمقدور.
نتیجه:
افغانستاننین آیندهسی، سیاستنین امنیتدن امس اقتصادگه تاینلشیدهدور.
اگر وطنمیز جیواکونومیک موقعیتنی توغرا استفاده قیلسا،
هم وطنمیزدا ثبات یاراتآلادیر،
هم منطقهدا صلح و همگرایینی تقویت قیلآلادیر.